از مشهورترین ابزارهای مشارکتی مبتنی بر وب۲ که خیلی از ارتباطات برخط[۱] را برای تبادل و خلق گروهی دانش در قالب مقالات به کار میگیرند، «ویکیها[۲]» هستند. ویکی مجموعه صفحات وبی است که به هرکسی یا دست کم به هر کسی که به نرمافزار سرویس دهنده ویکی دسترسی دارد این اجازه را میدهد تا در تهیه محتوایش مشارکت کند. ویکی برای ایجاد پایگاههای وب گروهی و ارتقای پایگاههای اجتماعی و تحقق مدیریت دانش به کار برده میشود (علیمرادی، ۱۳۸۸). اهداف اولیه برای اکثر ویکیها، سازماندهی دانش جمع آوری شده و به اشتراک گذاشتن این اطلاعات است. در واقع ویکیها به عنوان بخش مهمی از یک ابزار همکاری و مشارکت جهت مدیریت محتوای برخط در یک روش سریع و آسان به نظر میآیند (اشتودر[۳] و دیگران،۲۰۰۷).
در مجموع حمایت ویکیها از همکاری و مشارکت در ساخت و ساز دانش باعث ایفای نقش ارزشمند آن ها در تولید دانشنامههای پویا شده است. شناختهشدهترین نمونه از این دانشنامههای مبتنی بر ویکی دانشنامه «ویکیپدیا» است. ویکیپدیا یک پروژه مشارکتی است که هدف آن خلق یک دانشنامه آزاد و چند زبانه است. با توجه به هدفی که این دانشنامه برخط دنبال میکند و از آنجا که همکاری علمی به عنوان وسیلهای برای رسیدن به کیفیت (کیم[۴]، ۲۰۰۶، نقل در رحیمی و فتاحی،۱۳۸۶) و نیز عاملی برای ارتقای میزان تولید علمی به حساب میآید، بنابرین سنجش این پدیده در قالب تالیف مشترک نویسندگان ویکیپدیا میتواند در جهت تولید محتوا برای این دانشنامه به کار رود. در واقع مطالعه همکاری علمی نویسندگان ویکیپدیا که به طور عمده به شکل همتالیفی در قالب ویرایش مقالات برای رسیدن به کیفیت صورت میگیرد، میتواند برخی جنبههای اینگونه همکاریها را در ویکیپدیا روشن سازد. بدیهی است نتایج مطالعه میتواند چشمانداز روشنی را پیش روی جامعه کاربری جهت بهبود روابط و تداوم همکاری نظاممند و نیز برای افزایش تعداد علاقمندان به همکاری با این پروژه مشارکتی قرار دهد.
۱-۲٫ بیان مسئله
ویکیپدیا به عنوان دانشنامه تعاملی این امکان را به کاربران داده است که بتوانند با بهره گرفتن از نرمافزارهای تعاملی و اجتماعی در حوزه های موضوعی مختلف مقاله بنویسند و آن را در اختیار دیگران قرار دهند. در واقع ویکیپدیا با بهره گرفتن از قابلیتهای آموزشی مبتنی بر ویکی، فرصتی برای تحقق یادگیری مشارکتی، رشد تفکر انتقادی و تفکر خلاق، رشد مهارتهای نوشتاری از لحاظ کیفیت و دقت، ساخت و مدیریت دانش توسط فراگیران و نقشآفرینی اساتید به عنوان راهنما و ناظر را فراهم میکند (یزدانی کاشانی، تمناییفر، ۱۳۹۲). تحقیقات نشان داده است که شاید ویکیپدیا به دلیل ویژگی اصلی ویکی که به همه افراد آزادی عمل میدهد، دقیقترین مرجع برای یک پژوهش جدی علمی نباشد اما بدون شک برای شروع هر پژوهشی نقطه مناسبی است (سلاجقه و تاجالدینی، ۱۳۸۹). بنابرین از آنجا که ویکیپدیا به عنوان یک منبع مرجع به طور گسترده مورد استفاده قرار میگیرد، مطالعه آن میتواند به چند دلیل برای کتابداران مفید باشد. از جمله اینکه در میان فناوریهای وب۲ برای استفاده در کتابخانه۲ پیشنهاد میشود. افزون بر آن تامین جمعی منابع نیز از دیگر ویژگیهای ویکیپدیا محسوب میشود. در مجموع این ویژگیها مطالعه ویکیپدیا را برای کتابدارن با اهمیت میکند به طوری که نتایج آن میتواند باعث درک بهتر کتابداران از مشارکت کاربران در تولید محتوا شود. زیرا کتابداران به طور فزاینده در تلاش هستند تا کاربران را در فعالیتهای خود مشارکت داده و به تبع آن با بهرهمندی از انرژی آنان به اهداف مختلفی چون سازماندهی دانش با بهره گرفتن از فوکسونومیها (ردهبندی مردمی) دست یابند. بنابرین ویکیپدیا به صورت بالقوه یک موضوع تحقیق برای متخصصان کتابداری و اطلاع رسانی محسوب میشود (اسدی، قفقازی و جمالی، ۲۰۱۳).
اهمیت و نقش ویکیپدیای فارسی نیز در امر آموزش و پژوهش، کمتر از منابع اطلاعاتی دیگر نیست. به طوری که از زمان شروع به کار خود (دسامبر۲۰۰۳) تا کنون با داشتن بیش از ۲۰۰هزار نوشتار در جایگاه بیستم در میان ۲۸۶ زبان مختلف (لیست ویکیپدیاها،۲۰۱۳ )[۵] قرار دارد. اما آنچه که میتواند باعث ارتقای هرچه بیشتر ویکیپدیا به عنوان “یک منبع سودمند و استثنایی در بازیابی اطلاعات” (مدلیان[۶] و همکاران، ۲۰۰۹، نقل در قفقازی الاصل، جمالی مهموئی و اسدی، ۱۳۹۰) شود، مطالعه کم و کیف مشارکت علمی نویسندگان ویکی خواهد بود. مرور پژوهشهای گذشته نشان میدهد که تنها در دو سال اخیر ویکیپدیای فارسی به طور جدی مورد بررسی محققان قرار گرفته است. به طوری که در دو مطالعه کیفی، پژوهشگران مشارکت ویکینویسان در ویکیپدیا را بر اساس عوامل انگیزاننده و بازدارنده همکاری مورد بررسی قرار دادهاند (قفقازی الاصل، جمالی مهموئی و اسدی، ۱۳۹۰؛ اسدی، قفقازی و جمالی، ۲۰۱۳). در مطالعهای دیگر نیز ویکیپدیای فارسی از لحاظ بهرهوری آن در مقایسه با ویکیپدیای زبانهای دیگر مورد بررسی قرارگرفته است (کروستون، جولین و اورتگا[۷] ۲۰۱۳). اما مطالعهای مستقل که روابط ویکینویسان فارسیزبان را بر اساس رویکرد کمی در ویکیپدیا نشان دهد انجام نشده است. بنابرین پژوهش حاضر درصدد پرداختن به این مسئله است که وضعیت روند مشارکت و همکاری علمی فارسی زبانان در ویکیپدیای فارسی در بازه زمانی نه ساله (۲۰۱۲-۲۰۰۳) از ابعاد مختلف چگونه است؟
۱-۳٫ اهداف پژوهش
۱-۳-۱٫هدف کلی
هدف کلی از انجام این تحقیق، بررسی روند مشارکت و همکاری علمی در ویکی پدیای فارسی از جنبههای مختلف، جهت شناسایی نقش مهم همکاری علمی تأثیرگذار ویکینویسان در عرصه تولید علم و دانش است.
۱-۳-۲٫ اهدف فرعی
-
- تعیین و شناسایی رتبه نویسندگان فعال جامعه پژوهش از نظر تولید مقالات جدید
-
- تعیین و شناسایی رتبه نویسندگان فعال جامعه پژوهش از لحاظ ویرایش مقالات
-
- تعیین و شناسایی متوسط فاصله زمانی ویرایش برای نویسندگان فعال جامعه پژوهش
-
- تعیین و شناسایی میانگین تعداد نویسندگان در ویرایش مقالات جامعه پژوهش
-
- تعیین و شناسایی نیمه عمر ویرایش مقالات ویکیپدیای فارسی بر اساس مشارکت تا رسیدن به مرز برگزیدگی مقاله
-
- تعیین و شناسایی پراکندگی موضوعی مقالات تولید شده جامعه پژوهش توسط نویسندگان
-
- تعیین و شناسایی ارتباط بین میزان مشارکت نویسندگان با سطوح مختلف عضویت
-
- تعیین و شناسایی ارتباط بین طول عمر مقاله تا رسیدن به مرز برگزیدگی و تعداد مشارکتکنندگان
- تعیین و شناسایی ارتباط بین تعداد ویرایشهای هر مقاله و تعداد نویسندگان آن مقاله
۱-۴٫ پرسشهای پژوهش
۱-۴-۱٫ پرسش اصلی
روند مشارکت و همکاری علمی در ویکیپدیای فارسی به چه صورت است؟
۱-۴-۲٫ پرسشهای فرعی
