که با استناد به قوانین موجود در نظام حقوقی ایران، ضمن ملاحظه مسئولیّت شخصی دانشآموزان، والدین آنان و مسئولیّت اولیای آموزشی و با توجّه به گستردگی روز افزون حوادث و گسترش مفهوم«مسئولیّتمدنی»، مسئولیّت حقوقی دولت در جبران خسارت وارده به دانشآموزان چگونه است؟ تحقیق از نوع توصیفی بوده وروش به کار رفته در جهت جمعآوری دادهها«فیش» میباشد. در تحصیل دادهها از روش تحلیل محتوا استفاده شده است. از مهمترین یافتههای این مطالعه میتوان گفت، هرچند مسئولیّت مدنی در نظامهای مختلف حقوقی رویکردهای متفاوتی وجود دارد، مسئولیّت مبتنی بر عدم تقصیر نظام جدیدی است که وارد عرصهی حقوقی کشورها شده است. باعنایت به عمدهترین هدف مسئولیّتمدنی که تحقق جبران کامل خسارت میباشد؛ یک تئوری واحد نمیتواند در همه موارد مبنای مسئولیّتمدنی قرار گیرد. اگرچه در برخی از قوانین حقوق ایران، میتوان ملاک قانونی پذیرش مسئولیّت مدنی دولت در اَعمال خود را یافت. از آنجایی که مسئولیّتمدنی دولت دارای مبنای واحدی نیست؛ با گرایش به نظریههای عمومی مسئولیّت و اتکا به اصل مسئولیّتپذیری دولتها و به طور عموم اصل جبران کامل خسارت، اقتضا دارد، هر جایی که رابطه تبعیت بین اشخاص وجود داشته باشد، تابع به دلیل ارتکاب فعل زیانبار مسئول شناخته شود و متبوع نیز به دلیل اقتدار، کنترل و نظارتی که بر تابع دارد باید مسئول تلقی شود. زیرا تاوان داشتن اقتدار بر دیگری داشتن مسئولیّت ناشی از اعمال وی میباشد و دولت به نمایندگی از طرف مردم خسارت را جبران میکند. آن چه موجبات مسئولیّت و پرداخت خسارت وارده به دانشآموزان توسط دولت را فراهم می کند، تدابیر و دوراندیشیهایی است که دولت بابد در جهت تأمین نظم آموزش عمومی، مراقبت و نگهداری از دانشآموزان و حفظ سلامت آنان انجام میداده است. لذا دولت در برابر حوادث دانشآموزی مسئول میباشد.
واژگان کلیدی:
مسئولیّتمدنی، حوادث دانشآموزی، دولت، جبران خسارت.
مقدمه
الف) بیان موضوع تحقیق
اتّفاقاتی که برای دانشآموزان حادث میشود، علی رغم مراقبتهای لازم، به علت تعدد عوامل و تنوع متغیّرها، نبود صراحت قانونی، تشتّت نظریات لحاظ شده در برخی از آرا صادره از محاکم در خصوص شناسایی مسئول یا مسئولین و انتساب مسئولیّت و مسئول جبران خسارت از جهاتی عاری از ابهام نمیباشد.
چون دغدغه بروز حادثه، خاطر اولیای آموزشی را مشغول میسازد، در این تحقیق، نظر بر این است که مبانی مسئولیّت شخصی دانشآموزان، والدین آنان، مسئولیّت اولیای آموزشی و مسئولیّتمدنی دولت تعیین گردد. جنبههای مختلف بروزحوادث، عوامل مؤثر در ورود خسارت و در نهایت تحصیل نقش هر یک شناسایی شود. اگرچه هرکس مسئول اعمال خود بوده و دانشآموزان نیز از این قاعده مستثنی نیستند؛ امّا چنان چه دانشآموزی در راستای فعالیّتهای آموزشی دچار حادثه گردد و یا سبب خسارت به خود یا دیگری شود؛ نسبت به«یدضمانی»اولیای مدرسه نیز مؤثر واقع میشود. مسئولیّت والدین نیز نسبت به فرزندان خود چهرهای متمایز از دیگر اشخاص دارد؛ از آنجایی که ماهیت مسئولیّتمدنی در نظامهای مختلف همواره در حال تحوّل بوده است؛ در این رهگذر، «مسئولیّتمدنی دولت» نیز از جریان تحولات متأثر گشته است و با اتّکا به اصل مسئولیّتپذیری دولتها،«دولت» نیز به عنوان متبوع، در برخی از مواقع در برابر«حوادث آموزشی» مسئول پاسخگویی و جبران خسارت میباشد. هرچند به تصریح ماده ۱۱ق.م.م در مواردی که بروز حوادث به نبود، کمبود، نواقص وسایل آموزشی، ورزشی و امکانات دولتی مربوط میشود و چنان چه خسارتی بر دانشآموزان وارد گردد؛ دولت مسئول بهشمار مىرود. در غیر این صورت مسئولیّتی متوجّه دولت نخواهد بود؛اما باعنایت به «مسئولیّتمدنی دولت» با نگاه حقوق عمومی، صرفنظر از حقوق و تکالیف دولت، شخصیت حقوقی دولت نه فقط در مقام«تصدی» بلکه به عنوان«حاکمیت» ایجاب مىکند که دانشآموزان را در مقابل حوادث مورد حمایت قرار دهد و از عهدهی جبران زیان وارده برآید. صرفنظر از نظریاتی همچون:«عدم مسئولیّت دولت»، «اصل حاکمیت مطلق دولت»، «نظریه سنتی تقصیر» با بازخوانی نظریات و بهرهگیری از اندیشههای حقوقی جدید و بررسی چرایی مسئولیّت و اصل مسئولیّتپذیری دولتها، باید پذیرفت که «دولت»، یعنی دولت پاسخگو.
لذا باتوجّه به مراتب در این تحقیق تلاش میگردد تا به این سوال پاسخ داده شود که با استناد به قوانین و تئوریهای ارائه شده؛ علت مسئولیّت حقوقی دولت در جبران خسارت وارده به دانشآموزان چه میباشد.
ب) پیشینه تحقیق
درباره«مسئولیّتمدنی» مباحث زیادی مطرح شده است؛ امّا در خصوص«مسئولیّتمدنی دولت» در جبران خسارت وارده به دانشآموزان در فعالیّتهای آموزشی، با عنایت به حدود مطالعات انجام شده به نظر میرسد؛ کمتر به این بحث اختصاص یافته است. هرچند مقالاتی تحت عناوین«مسئولیّت بدون تقصیر دولت»، «طرح مسئولیّتمدنی آموزگار ناشی از عمل دانشآموز» منتشر شده است؛ اما در خصوص چهره مدنی مسئولیّت دولت که وسیلهای برای حمایت از دانشآموزان در مقابل حوادث میباشد؛ به ندرت تحقیق و پژوهش انجام شده است. امید است که بابررسی«مسئولیّت حقوقی دولت» در قبال حوادث آموزشی در خصوص انتساب بیشتر مسئولیّت به دولت با نگاهی نو مدنظر قرار گیرد.
ج)اهمیّت و انگیزه انتخاب موضوع تحقیق
بنا به ضرورت توجّه به حقوق شهروندان و این که دانشآموزان نیز بخشی از شهروندان میباشند و سرمایههای انسانی گرانقیمتی هستند که سرنوشت آینده جامعه به دست آنان رقم خواهد خورد و قسمتی از عمر خود را در فضاهای آموزشی سپری میکنند و امکان بروز حادثه و ورود خسارت جانی و مالی برای آنان در آن فضاها وجود دارد. چه این که در موارد پیش آمده، خسارت وارده به آنان آن طور که باید جبران نشد و یا در بعضی موارد در شناسایی مسئول یا مسئولین و مسئول جبران خسارت نارساییهایی باعث دغدغه اولیای آموزشی گشته که نیاز به تحقیق و بررسی همه جانبه احساس گردید و به نوعی انگیزه اصلی برای انجام این تحقیق محسوب میشود که در صورت انجام مطالعه و شناسایی وظایف و مسئولیّتهای دولت در جبران خسارت وارده به دانشآموزی و ارائه آن به مسئولین ذیربط میتوان انتظار داشت که به میزان زیادی از حوادث دانشآموزی که ناشی از جهل مسئولین نسبت به وظایف خود در قبال دانشآموزان میباشد جلوگیری گردد.انرژی به کار رفته مربوط به دعاوی مطروح درمحاکم، هزینه های دادرسی، اشغال وقت محاکم، هزینههای درمان، آثار تلخ وقایع ناگوار بر روح و روان زیاندیده، خانواده مصدوم و اجتماع و آثار مفید پیشگیری از وقایع قابل پیشبینی و پیشگیری و رفع خطر و در نهایت تأمین نیازهای عمومی دانشآموزان و جبران خسارت دست آوردهای این تحقیق میباشد.
د) سوالها و فرضیههای تحقیق
با عنایت به هدف و سوال اساسی تحقیق، در این مطالعه تلاش بر آن است که به سوالات ذیل پاسخ داده شود.
۱) مسئولیّت تأمین، حفظ سلامتی، نگهداری ومراقبت دانشآموزان و همچنین پاسخگویی در برابر حوادث در محیطهای آموزشی با چه اشخاصی می باشد؟
۲) با توجّه به اصل کلی که مقرر میدارد؛ هیچ ضرری نباید بدون جبران باقی بماند، آیا هنوزهم با پای بندی به نظریه مسئولیّتمدنی مبتنی بر تقصیر و اعمال حاکمیت، دولت ازاین قاعده کلی مذکورمستثنی می باشد؟
۳) آیا مسئولیّت دولت در برابر دانشآموزان در محیطهای آموزشی دولتی فقط محدود به نقص وسایل اداری (قلمرو ماده ۱۱ ق.م.) خلاصه میشود؟
در برابر پرسشهای ایجاد شده فرضیههای زیر مطرح میگردد.
۱)به نظر میرسد با توجّه به قوانین مسئولیّتمدنی از جمله ماده ۷ ق.م.م هرچند نگهداری و مراقبت از دانشآموزان در محیطهای آموزشی با اولیای آموزشی میباشد و والدین آنان نیز در مقابل فرزندان مسئول هستند. حق و تکلیف«دولت» و «ملت» نسبت به یکدیگر رابطهای غیرقابل تفکیک است و مهمترین حقوق اجتماعی، قوانینی است که تنظیم روابط میان دولت و مردم را هدف قرار میدهد لذا مسئولیّت تأمین نیازهای دانشآموزان ودرصورت وقوع حادثه و ورود خسارت مسئولیّت جبران با دولت است.
۲) به نظر میرسد شخصیت حقوقی و اعتباری دولت و تفاوت منشأ و ماهیت قدرت دولت و حدود اختیارات آن نه تنها رافع «مسئولت مدنی دولت” نمیباشد؛ بلکه به عنوان «دولت رفاه»انتظار می رود که پاسخگو باشد.
۳) به نظر میرسد پذیرش«اصل مسئولیّتپذیری دولتها» ایجاب میکند که در حقوق متقابل دولت و مردم در بخش آموزش عمومی و ارائه خدمات آموزشی، فرض بر آن است که مصالح آموزشی از اهمیت خاصی برخوردار بوده و نوع «مسئولیّتمدنی دولت» در ارتباط با اَعمال خود و کارکنانش درشرایطی ، «فرض بر تقصیر» و در شرایط مورد نظر این مطالعه در برابرحوادث آموزشی «فرض بر مسئولیّت» باشد.
ه)اهداف تحقیق
هدف کلی:
الف- شناسایی علل بروز حوادث در فعالیّتهای آموزشی
ب- تعیین مسئولیّت حقوقی دولت در جبران خسارت وارده به دانشآموزان با کیفیّت مطلوبتر
هدف فرعی:
الف- تبیین امکانات و نوع کاربری فضاهای آموزشی اعم از محیط مدرسه، کلاس درس، خوابگاه، زمین و سالن ورزشی، اردوگاه که در آن مسئولیّتمدنی اشخاص(اولیای آموزشی و دولت) تحقق مییابد.
ب- تعیین نوع حوادث و عواملی که در وقوع حوداث مدخلیت دارند و تعیین مسئول پرداخت خسارت
ج- ضرورت محدودسازی مصونیت حاکمیت و توسعه مسئولیّتمدنی دولت
د- تعیین محل پرداخت خسارت در صورت توجّه مسئولیّت به مدرسه یا دولت
ر- تعیین نوع مسئولیّت دولت و اولیای دانشآموزی از جنبه لزوم وجود یا عدم وجود تقصیر و مفهوم تقصیر دولت در رابطه با مسئله مطروح.
و) روش تحقیق
روش تدوین این تحقیق از نوع تحقیقات توصیفی میباشد. در انجام آن بر استفاده و مطالعه از منابع کتابخانهای سعی گردید. در تحقیق کتابخانهای محقق متناسب با اهداف و سوالات خود اقدام به جمعآوری دادهها از منابع مرتبط با موضوع می کند و پس از تجزیه و تحلیل آن نسبت به سوالات و فرضیههای تحقیق تصمیم مناسب را اتخاذ میکند. هرچند به منظور بهرهمندی از موضع رویه قضایی تلاش در جهت بررسی برخی از آرای محاکم عمومی نیز صورت گرفت.
ز) تقسیمبندی مطالب
با توجّه موضوع و عنوان تحقیق، ابتدا توضیحاتی دربارهی«مسئولیّتمدنی» و «مسئولیّتمدنی دولت» ارائه میگردد. سپس مسائل مربوط به فعالیّت دانشآموزان در فضاهای آموزشی و اتّفاقاتی که برای آنان حادث میشود، پرداخته میشود. مطالب این تحقیق در سه فصل ارائه خواهد شد. فصل اول که کلیاتی در باره«مسئولیّتمدنی» است در دو مبحث بیان میشود. در مبحث اوّل به مفاهیم، شاخهها، مبانی و منابع مسئولیّتمدنی و در مبحث دوم به مسئولیّتمدنی دولت پرداخته میشود. فصل دوم نیز در دو مبحث ارائه میشود؛ در مبحث اول مسئولیّتمدنی اشخاص در برابر فعالیّت دانشآموزان و در مبحث دوم فعالیّتهای آموزشی دانشآموزی و مسئولیّتمدنی اشخاص مورد بررسی قرار میگیرد. مطالب فصل سوم در دو مبحث ارائه میشود. در مبحث اوّل حوادث و عوامل حادثهزا و در مبحث دوّم به اثر مسئولیّتمدنی بررسی مسئولیّت اشخاص در جبران خسارت وارده و نحوهی جبران خسارت، پرداخته میشود و در پایان نتیجه و پیشنهادات ارائه خواهد شد.
فصل اول
کلّیات(قواعد عمومی مسئولیّتمدنی)
طرح مطلب: «مسئولیّت» در تقسیمبندی کلی به مسئولیّت اخلاقی و حقوقی تقسیم میشود. مسئولیّت حقوقی خود نیز به دو دسته تقسیم میشود. مسئولیّتمدنی و مسئولیّت کیفری. در مسئولیّتمدنی هدف حمایت از فرد و در مسئولیّت کیفری هدف حمایت از جامعه میباشد و سرانجام مسئولیّتمدنی نیز به مسئولیّت قراردادی و مسئولیّت غیر قراردادی(قهری) تقسیم میشود.
از آنجایی که تأمین زندگی اجتماعی ملازمه با نظم عمومی دارد و دولتها نیز تکلیف به تأمین نظم عمومی دارند و حقوق و منابع در هر جامعهای بر اساس معیارهای خاص در بین اعضای جامعه توزیع میشود؛ اکنون یکی از مسایل اساسی قابل بیان در بحث مسئولیّتمدنی، طرح این سوال است که، دلیل یا دلایل تکلیف و الزام دولت به جبران خسارت وارده به دانشآموزان چه میباشد؟ اساساً چرا دولت باید در تأمین سلامت دانشآموزان و آرامش خاطر والدین آنان و اولیای آموزشی پاسخگو باشد؟ در این فصل که مشتمل بر دو مبحث میباشد، ابتدا مفاهیم، شاخهها، مبانی و منابع مسئولیّتمدنی را تا آنجا که برای ورود به بحث اصلی ضرورت دارد بررسی میکنیم. سپس در مبحث دوم مفاهیم، مبانی، منابع و ارکان مسئولیّتمدنی دولت را بررسی خواهیم کرد.
