نتیجه آزمون فرضیه اصلی چهارم :

متغیر تعدیلی اندازه شرکت بر ارتباط بین سرمایه فکری و ریسک کل تأثیرگذار است.  ‌

در ابتدا باید ذکر شود که متغیر تعدیلی اندازه شرکت در این پژوهش می باشد که تأثیر آن روی فرضیه اصلی اول وکلیه اجزای سرمایه فکری به تفکیک ذکر شده است.طبق نتایج بدست آمده از جدول        (۲۹-۴) گویای این مطلب است که  ضریب همبستگی بین سرمایه فکری و ریسک کل با تأثیر متغیر تعدیلی ۱۲۸/۰ و ضریب تعیین نیز ۰۱۶/۰ است سطح معنی داری آن ۳۱۰/۰ است و  حکایت از عدم وجود رابطه معناداری بین دو متغیر با تأثیر اندازه شرکت  دارد . بنابراین فرض  آزمون تأیید و فرض مقابل  رد می شود. همانطور که در نتایج فرضیه های دیگر نیز گفته شد رابطه بین سرمایه فیزیکی و ریسک کل با تأثیراندازه شرکت دارای  ضریب همبستگی ۱۰۹/۰ و ضریب تعیین ۰۱۲/۰ است سطح معنی داری آن نیز ۱۶۸/۰ است و حکایت از عدم وجود رابطه بین آنها دارد بنابراین فرضیه  پذیرفته و فرضیه مقابل رد می شود.

در رابطه با سرمایه ساختاری و ریسک کل با تأثیر اندازه شرکت ضریب همبستگی آن ۰۹۲/۰ و ضریب تعیین ۰۰۸/۰ است و سطح معنی داری آن ها ۲۴۸/۰ است . بنابراین فرضیه  پذیرفته و فرضیه مقابل رد می شود.

بین سرمایه انسانی و ریسک کل با تأثیر اندازه شرکت با  ضریب همبستگی بین آن ها  ۰۷۷/۰ و ضریب تعیین آن ها نیز ۰۰۶/۰ است با توجه به سطح معنی داری ۴۱۴/۰ می توان چنین نتیجه گرفت که بین سرمایه انسانی و ریسک کل با تأثیر متغیر تعدیلی رابطه معناداری وجود ندارد و فرضیه  آزمون ما پذیرفته و فرضیه مقابل رد می شود.

۵-۲-۵- نتیجه آزمون فرضیه اصلی پنجم :

‌متغیر تعدیلی اندازه شرکت بر روابط بین سرمایه فکری و ریسک سیستماتیک تأثیرگذار است.

همانگونه که در نتیجه جدول (۳۰-۴) گفته شد تأثیر متغیر تعدیلی (اندازه شرکت) بین سرمایه فکری و ریسک سیستماتیک ذکر می شود علاوه بر آن تأثیر آن را روی اجزای سرمایه فکری به تفکیک هر فرضیه مورد بررسی قرار می دهیم ضریب همبستگی و ضریب تعیین بین متغیرسرمایه فکری و ریسک سیستماتیک با تأثیر متغیر تعدیلی به ترتیب ۲۱۶/۰ و ۰۴۷/۰ می باشد  سطح معنی داری آن ۰۶۰/۰ است و  حکایت از عدم وجود رابطه معناداری بین دو متغیر با تأثیر متغیر تعدیلی دارد و گویای پذیرش فرضیه   و رد فرضیه   می شود. در رابطه با سرمایه فیزیکی و ریسک سیستماتیک  با تأثیر متغیر تعدیلی می توان گفت ضریب همبستگی و ضریب تعین بین آنها به ترتیب ۰۷۳/۰  و ۰۰۵/۰ است و سطح معنی داری آن بین آنها ۵۹۵/۰ است و گویای پذیرش فرضیه    و رد فرضیه  می شود.

بین سرمایه ساختاری و ریسک سیستماتیک با تأثیر اندازه شرکت ضریب همبستگی ۰۴۱/۰ است و ضریب تعیین ۰۰۲/۰ است همچنین سطح معنی داری بین آن ها ۸۴۷/۰ است و حکایت از پذیرش فرضیه   و عدم پذیرش فرضیه  دارد . سرمایه انسانی و ریسک سیستماتیک با تأثیر متغیر تعدیلی دارای  ضریب همبستگی ۲۰۷/۰ و ضریب تعیین ۰۴۳/۰ است سطح معنی داری بین آنها ۰۱۵/۰ است و نشان از پذیرش فرضیه   و عدم پذیرش فرضیه  دارد.

سوالات یا اهداف پایان نامه :

مهمترین اهداف انجام این تحقیق را می توان به صورت زیر خلاصه کرد:

۱- شناسایی انواع دارایی های نامشهود، طبقه بندی آنها و روش های اندازه گیری آنها

۲- بررسی تأثیر سرمایه های فکری برعملکرد سازمانها

۳- بررسی میزان سرمایه انسانی

پس از انجام مراحل یک تحقیق علمی ،اگر تحقیق از یک روند سیستماتیک و پژوهشگرانه صورت گرفته باشد ،محقق محققاً می تواند نظراتی را هم در مورد یافته ها و نتایج تحقیق و هم راه کارها و پیشنهادهایی را به منظور بهبود و بسط پژوهش های آتی بیان کند .بدین سبب در ادامه پیشنهادهایی را مطابق با نتایج تحقیق و همچنین برای پژوهش های آتی ارائه می شود .

۱-۴-۵- پیشنهاد مربوط به فرضیه اصلی اول :

 با توجه به نتیجه فرضیه اصلی اول : به سرمایه گذاران ، سهامداران ، مدیران، پژوهشگران پیشنهاد می شود که چون ریسک کل از تفاوت بین ریسک سیستماتیک و غیر سیستماتیک است از سایر مدل های برگرفته از ریسک استفاده شود.

باتوجه به  اینکه در بین سال های ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۹ بورس ایران به عنوان بورس های موفق در نظر گرفته شد، پیشنهاد می شود که در این بازار پرفراز و نشیب تحت شرایط مختلف اقتصادی از مدل های شرطی جهت تبیین رابطه ریسک ونرخ بازده مورد انتظار استفاده کرد. زیرا با توجه به یافته های تحقیق می توان تطبیق بیشتری با بازده مورد انتظار سرمایه گذاران داشته باشد.

۲-۴-۵- پیشنهاد دوم مربوط به فرضیه اصلی دوم :

باتوجه به نتایج بدست آمده از آزمون سرمایه فکری و ریسک سیستماتیک و وجود رابطه معنادار بین آنها در بورس اوراق بهادار تهران طی سال های ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۷  برقرار نموده است و شاخص محاسبه ریسک سیستماتیک در آن ضریب  است که با توجه به محاسبات به عمل آمده توانسته رابطه معناداری را با سرمایه فکری برقرار نماید. بنابراین سرمایه گذاران ، مدیران، پژوهشگران، با توجه به آنکه با آن آشنا شده اند می توانند در تصمیم گیری های خود از مدل های مختلف مربوط به سنجش ریسک سیستماتیک استفاده نمایند.

۳-۴-۵- پیشنهاد سوم مربوط به فرضیه اصلی سوم :

با توجه به نتایج به دست آمده از این فرضیه به کلیه سهامداران وفعالان بازار بالاخص به کلیه پژوهشگران برای تحقیقات آتی پیشنهاد می شود که در تصمیمات منطقی از ریسک در کنار سایر معیارها از ریسک غیرسیستماتیک نیز استفاده گردد. و در ارزیابی عملکرد آن به تفاوت بین ریسک کل و ریسک سیستماتیک توجه ویژه شود.

سوالات یا اهداف پایان نامه :

مهمترین اهداف انجام این تحقیق را می توان به صورت زیر خلاصه کرد:

۱- شناسایی انواع دارایی های نامشهود، طبقه بندی آنها و روش های اندازه گیری آنها

۲- بررسی تأثیر سرمایه های فکری برعملکرد سازمانها

۳- بررسی میزان سرمایه انسانی

به دلیل افزایش درک مدیران در مورد نقش دارایی های نامشهود در ایجاد مزیت رقابتی، تاکنون روش های متعددی برای سنجش و اندازه گیری سرمایه فکری به وجود آمده است در این پژوهش بنا به دلایل زیر از مدل ضریب ارزش افزوده فکری پالیک برای سنجش سرمایه فکری استفاده می شود (پالیک،۲۰۰۵، ۶۴)[۱].

۱- مبنای سنجش در این روش ثابت و استاندارد است به گونه ای که امکان مقایسه نمونه های بزرگ در صنایع مختلف را فراهم می کند. سایر روش های سنجش سرمایه فکری از جهات زیر محدود هستند.

الف) از شاخص های مالی و غیر مالی منحصر به فردی استفاده می کنند که نمی توان به آسانی آنها را در یک معیار جامع واحد ترکیب کرد.

ب) متناسب با ویژگی های یک شرکت خاص هستند. از این رو، امکان استفاده از آنها برای انجام تحلیل های مقایسه ای در بین یک نمونه وسیع و متنوع از شرکتها کاهش می یابد.

ج) از اطلاعاتی استفاده می کنند که خاص برخی از شرکتها یا ملل است، برای نمونه داده های مرتبط با سهام.

۲- کلیه داده های مورد  استفاده در روش ضریب ارزش افزوده فکری ارزش افزوده از صورتهای مالی حسابرسی شده استخراج می شوند. بنابراین، محاسبات انجام شده عینی و قابل رسیدگی، هستند.

۳- روش ضریب ارزش افزوده فکری یک تکنیک ساده و شفاف است. سادگی محاسباتی این روش امکان استفاده از آن را توسط ذینفعان برون سازمانی فراهم می کند. سایر روش های سنجش سرمایه فکری از این جهت محدود هستند که صرفاً گروه های درون سازمانی یا به وسیله مدل ها، تحلیل ها و اصولهای پیچیده قابل محاسبه هستند.

۴- این روش در پژوهش های متعددی (به عنوان نمونه، فایدر وویلیامز[۲] ، شیو[۳] و چانگ[۴] و کاماث[۵] به کار گرفته شده است.

[۱]. Pulic,2005,64

[۲] . Williams ,2003

[۳]. Shiu,2006

[۴] . Chang , 2007

[۵] . Katmath, 2007

سوالات یا اهداف پایان نامه :

مهمترین اهداف انجام این تحقیق را می توان به صورت زیر خلاصه کرد:

۱- شناسایی انواع دارایی های نامشهود، طبقه بندی آنها و روش های اندازه گیری آنها

۲- بررسی تأثیر سرمایه های فکری برعملکرد سازمانها

۳- بررسی میزان سرمایه انسانی

«دراکر» (۱۹۹۳) اندیشمند معروف مدیریت می گوید ما در حال وارد شدن به یک جامعه دانشی هستیم که در آن منابع اقتصاد اصلی، دیگر سرمایه بیشتر، منابع طبیعی و نیروی کار بیشتر و … نیست. قرن ۲۱، قرن اقتصاد دانش است. که قبل از آن اقتصاد صنعتی حاکم بوده است. در این اقتصاد، استفاده از دانش به عنوان عامل تولید، نقش کمی داشته است در صورتی که در اقتصاد دانشی، دانش یا سرمایه فکری به عنوان یک عامل تولید ثروت در مقایسه با سایر دارایی های مشهود فیزیکی، ارجعیت بیشتری پیدا می کند. در این اقتصاد  دارایی های فکری به خصوص سرمایه های انسانی جز مهمترین دارایی های سازمان محسوب می شود و موفقیت بالقوه سازمان ها ریشه در قابلیت های فکری آنها دارد تا دارایی های مشهود.

دارایی های نامشهود شرکتها عامل مهمی در حفظ و تحقیق مزیت رقابتی پایدار آنها می شوند در مقایسه با سایر دارایی های مشهود، محیط کسب و کار آنها را به طور شگفت انگیزی تغییر می دهد. در قرن ۲۱ برروی اطلاعات، فناوری اطلاعات، تجارت الکترونیک ، نرم افزارها، مارک ها، حق الاختراع، تحقیقات و  نوآوری ها و www و … سرمایه گذاری می شود که همگی جز دارایی های نامشهود و سرمایه فکری دانش هستند تا جز دارایی های مشهود (سالیوان، ۲۰۰۰، ۹۱) [۱].

در پارادایم صنعتی قدیم شرکت ها تحت اصول  اقتصاد کمیابی عمل می کردند ولی امروزه این اصول صدق نمی کند. و شرکت ها در اقتصاد دانش تحت اصول اقتصاد فراوانی عمل می کنند. که این اقتصاد منابع و دارایی ها را به میزان فراوان در اختیار شرکت ها قرار می دهد که این نوع دارایی ها از نوع نامشهود است مثل فراوانی اطلاعات در اینترنت است ( همان منبع، ۹۲)^۲ .

در اقتصاد دانش مهمترین دارایی ، نامشهود هستند که استفاده از آنها از ارزش آنها کم نمی کند و حتی به ا رزش آنها می  افزاید . مثل دانش و سرمایه فکری و … هستند. در صورتی که دارایی هایی مثل زمین، ماشین آلات و سرمایه پولی و… هستند که استفاده از آنها از ارزش آنها می کاهد.

امروزه سازمان ها نیاز دارند تا بتوانند دارایی های خود را از نو طبقه بندی کنند و باید آنها اهداف استراتژیک آنها را حمایت کنند و سهم آن ها را از ارزش سازمان به صورت کمی در آورند تا بتوانند این دارایی ها را با دارایی های رقبای خود بررسی کنند.

در عصر حاضر این دارایی های نامشهود دارای ارزش هستند، چون وقتی شرکت ها (کسب و کارها) فروخته می شود و بخشی از ارزش آنها به صورت سرقفلی نامگذاری و برچسب می خورد.

که بر طبق تفکر «هوریب» سرقفلی، تفاوت بین ارزش واقعی (بازاری) شرکت و ارزش دفتری آن است (بنیتس،۲۰۰۰، ۱۰۱)[۲] .

در این زمینه شرکتها نه تنها نیاز دارند دارایی های نامشهود خود را شناسایی، اندازه گیری و مدیریت کنند بلکه باید همواره سعی کنند تا این دارایی های  نامشهود را به طور مستمر ارتقاء و بهبود بخشند. سازمان هایی که نتوانند دارایی های دانشی خود را به طور مستمر ارتقا دهند بقاء خود را با خطر از دست دادن و فنای خود، مبادله خواهند کرد( همان منبع، ۱۰۲)[۳].

۱-۲-۲- تعاریف مختلف سرمایه فکری

در رابطه با سرمایه فکری تعاریف مختلفی ارائه شده است که در ادامه به برخی از آنها اشاره خواهد شد:

۱- بنتیس (۱۹۹۶) و (۱۹۹۹) که سرمایه فکری به عنوان منبع جدیدی برای سازمان، جهت رقابت و موفقیت در بازار به شمار می آید. در تعریفی دیگر وی معتقد است که سرمایه فکری تلاش برای استفاده مؤثر از دانش در مقابل اطلاعات می باشد ( همان منبع، ۱۰۲)[۴].

۲- روس و روس (۱۹۹۷) که سرمایه فکری مجموع دارایی های پنهان شرکت مانند نمادهای تجاری، حق اختراع و … می باشد که در برگیرنده کلیه  دارایی هایی است که در صورت های مالی منعکس نمی گردد. سرمایه فکری به عنوان مهمترین منبع ایجاد مزیت رقابتی شرکت به حساب می آید (روس و همکارانش، ۱۹۹۷، ۴۲۶-۴۱۳)[۵].

۳- استیوارت در سال ۱۹۹۷ سرمایه فکری را بدین گونه تعریف کرده است که  شامل دانش، اطلاعات، دارایی فکری و تجربه می باشد که به عنوان ذهن برتر با دانش کلیدی تلقی می گردد.

۴- ادوینسون و مالون  نیز در سال ۱۹۹۷سرمایه فکری به تفاوت بین ارزش بازار و ارزش دفتری شرکت اشاره دارد تعریف کرده اند.

۵- سویبی  در سال ۱۹۹۸ سرمایه فکری را دانشی تعریف کرده است که در راستای ارزش آفرینی استفاده می گردد. طبق این تعریف سرمایه فکری به عنوان دانش ، مهارت و توانایی هایی است که می تواند به ثروت و ارزش هایی تبدیل شود که نتیجه آن ارزش آفرینی است.

۶- اندریسن واستم  در سال ۲۰۰۴ سرمایه فکری را  منابع نامشهود در اختیار یک شرکت بوده  تعریف کرده اندکه مزیت متناسبی به شرکت ارائه داده وترکیب آنها، منافع آتی به دنبال دارد.

[۱] . Sullivan et al. 2002.

[۲]. Bontis ,2000,101

[۵]. Roos et al,1997,413-426

سوالات یا اهداف پایان نامه :

مهمترین اهداف انجام این تحقیق را می توان به صورت زیر خلاصه کرد:

۱- شناسایی انواع دارایی های نامشهود، طبقه بندی آنها و روش های اندازه گیری آنها

۲- بررسی تأثیر سرمایه های فکری برعملکرد سازمانها

۳- بررسی میزان سرمایه انسانی

بخش سوم : روش های اندازه گیری سرمایه فکری

۱-۴-۲- طبقه بندی روش های اندازه گیری سرمایه فکری

به اعتقاد ادوینسون و مالون، جایگاه ارزش از ادغام سه نوع سرمایه فکری فوق الذکر جهت نیل به نتایج مطلوب ایجاد می گردد. بنابراین ضروری است تا این سه نوع سرمایه سازمانی چنان با یکدیگر متعامل شوند که موجب ایجاد ارزش گردند(ادوینسون و مالون، ۱۹۹۷، ۷۱)[۱].

در حال حاضر سیستم های حسابداری تحت تأثیر عوامل سنتی کار، مواد وسرمایه مالی میباشد و اهمیت دانش بعنوان عاملی مؤثر در تولید و ایجاد ثروت نادیده گرفته شده است. این در حالی می باشد که نگرش واقع بینانه به اهمیت در حال گسترش سرمایه های ناملموس، نیاز ما را به ا ین سرمایه ها دو چندان نموده است. در محیط تجاری کنونی، اندازه گیری ارزش سازمانی با بهره گرفتن از روش های سنتی حسابداری ناکافی می باشد. روش های سنتی، ارزش نهفته در مهارت، تجربه، قابلیت یادگیری افراد و همچنین ارزش موجود در شبکه ارتباطات میان افراد وسازمان ها نادیده می گیرد.  تلاش های زیادی جهت تشییع تفاوت میان ارزش بازاری شرکت ها انجام گرفته است.  مشهورترین این روش ها روش ترازنامه نامرئی، کنترل دارایی های ناملموس و کارت نمره متوازن، روش ارزش افزوده اقتصادی، روش شاخص سرمایه فکری،  روش کارگزار تکنولوژی، روش نرخ بازده دارایی ها، روش تشکیل سرمایه بازار ، روش سرمایه فکری مستقیم، روش جهت یابی تجاری اسکاندیا، روش های مالی  و مدل مدیریت سرمایه فکری که در زیر به تحلیل ویژگی های هر یک از این روش ها توسط علی اصغر انواری رستمی اشاره خواهد شد:

۲-۴-۲- ارزش افزوده اقتصادی

در این روش از معیارهایی نظیر بودجه بندی سرمایه ای، برنامه ریزی مالی، تعیین  هدف ، اندازه گیری عملکرد ، ارتباط با سهامداران و جبران خدمات تشویقی برای تعیین راه هایی که از طریق آنها ارزش شرکت افزوده یا کم می شود. نقاط قوت این روش همبستگی آن با قیمت سهام است. و عیب این روش پیچیدگی آن می باشد. از آنجائیکه این روش از دارایی های دفتری با اتکا به هزینه های تاریخی بهره می گیرد و ارزش دفتری نیز با ارزش بازار فعلی مطابقت چندانی ندارد ممکن است ارزش کم دارایی های ناملموس ، چندان مناسب نباشد.

۳-۴-۲- کارت نمره متوازن

این روش ابزاری را جهت ایجاد ثبات در استراتژی های آینده شرکت بدست می دهد. این روش شرکتها را قادر می سازد. تا نتایج مالی را همزمان با نظارت و کنترل در ایجاد ظرفیت ها و اکتساب دارایی های ناملموس که به آنها برای رشد در آینده نیاز دارند، دنبال کنند.  این روش گذشته و حال شرکت را با آینده­اش مرتبط می­نامید و ابزاری دراختیار مدیریت شرکت قرار می دهد تا استراتژی­ های گوناگونی را برای شرکت تعریف و آنها را کنترل نماید.

کاپلان ونورتون معتقدند که این روش نوعی سیستم اندازه گیری است که با بهره گرفتن از معیارهای کیفی، میزان استراتژی های به اجرا درآمده شرکت را نشان می دهد. این روش اهداف و معیارها را از چهار زمینه یا دیدگاه نشان می دهد این دیدگاه ها عبارت است از دیدگاه مالی، دیدگاه مشتری ، دیدگاه فرآیندها ، داخلی و دیدگاه نوآوری و یادگیری. این روش تا حدی ایستا بوده است و برای هر شرکت خاص می باشد.

۴-۴-۲- ترازنامه نامرئی

این روش به منظور نشان دادن دارایی های شرکت مبتنی بر دانش طراحی شده است. این روش در واقع توسعه ای در حسابداری منابع انسانی به شمار می آید. در این روش سرمایه فکری شرکت به دو دسته سرمایه فردی و سرمایه ساختاری تقسیم می شود. شاخص اصلی سرمایه فردی همان شایستگی حرفه ای و خبرگی کارکنان کلیدی که استراتژی های یک شرکت را تشریع می کنند، می باشد و سرمایه ساختاری شامل مزیت رقابتی یک شرکت و توانایی های کارکنان آن مانند شهرت، تجربه و روش های خاص تولیدی می باشد. این مدل مبتنی بر معیارهای کیفی است و توانایی ارزیابی کمی ارزش سرمایه فکری را ندارد.

[۱] . Edvinsson &  Malone,1997,71

[۲]  . Economic  value - added

[۳] . Balanced  scorecard

سوالات یا اهداف پایان نامه :

مهمترین اهداف انجام این تحقیق را می توان به صورت زیر خلاصه کرد:

۱- شناسایی انواع دارایی های نامشهود، طبقه بندی آنها و روش های اندازه گیری آنها

۲- بررسی تأثیر سرمایه های فکری برعملکرد سازمانها

۳- بررسی میزان سرمایه انسانی